Οσο περισσότερο το Σύνταγμα εντάσσεται στο επιχειρηματολογικό οπλοστάσιο της πολιτικής αντιπαράθεσης, τόσο συχνότερα εμφανίζονται στον δημόσιο λόγο στοιχεία αστόχαστου συνταγματικού λαϊκισμού. Η τρέχουσα συγκυρία παρέχει αφορμή για τη διατύπωση ορισμένων παρατηρήσεων επ’ αυτού.

Ως συνταγματικός λαϊκισμός, με την έννοια του επιστημονικού λόγου και ως έκφραση του ευρύτερου φαινομένου του λαϊκισμού, νοείται η σύγχρονη εκείνη τάση που αντιπαρατάσσει τη φιλελεύθερη αρχή προς τη δημοκρατική. Οπως έχει αναδυθεί ιδίως στα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης και της Λατινικής Αμερικής, ο συνταγματικός λαϊκισμός ισχυρίζεται ότι η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας δεν διασφαλίζεται επαρκώς στα φιλελεύθερα συνταγματικά κράτη. Ως εκ τούτου, ο συνταγματικός λαϊκισμός ευνοεί την αδιαμεσολάβητη σύνδεση ηγέτη και λαού, κατά παράκαμψη θεσμών και αντιβάρων που προβλέπονται στις σύγχρονες συνταγματικές δημοκρατίες (διάκριση εξουσιών, ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, ελευθερία του Τύπου κ.λπ.). Με τον τρόπο αυτό αμφισβητεί το κύρος του Συντάγματος και υπονομεύει τελικά την ίδια την αντιπροσωπευτική δημοκρατία στο όνομα της (άμεσης άραγε;) δημοκρατίας. Πολύ συχνά, για την εξυπηρέτηση των σκοπών του, ο συνταγματικός λαϊκισμός επινοεί εχθρούς που απειλούν τη δημοκρατία, προκειμένου να δικαιολογήσει αντιφιλελεύθερα μέτρα στο όνομα της δήθεν προστασίας της.

Από την αφετηριακή αυτή θέση του και έπειτα, ο συνταγματικός λαϊκισμός προσλαμβάνει ενίοτε περιεχόμενο αστόχαστου λόγου. Πολύ συχνά, στοιχεία συνταγματικού λαϊκισμού παρεισφρέουν στον συνταγματικό λόγο, χωρίς αυτό να σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι όποιος τον εκφέρει είναι και λαϊκιστής. Υπάρχουν φορές που επιχειρήματα περί αντισυνταγματικότητας προβάλλονται «εν ονόματι του λαού», με αποτέλεσμα κατεξοχήν πολιτικά ζητήματα να βαφτίζονται συνταγματικά (π.χ., «ο τάδε νόμος είναι αντισυνταγματικός, γιατί έρχεται σε αντίθεση με τις προεκλογικές δεσμεύσεις της κυβέρνησης»). Σε άλλες περιπτώσεις, το λαϊκιστικό επιχείρημα μετατρέπεται σε σύνθημα μέσω μιας υπεργενίκευσης (π.χ., «ο τάδε νόμος θεωρήθηκε αντισυνταγματικός, άρα έχουμε κατάλυση της δημοκρατίας, κατεδάφιση του κοινωνικού κράτους κ.λπ.»). Αλλοτε πάλι, εντελώς αφηρημένοι συλλογισμοί, χωρίς καμία αναφορά σε συγκεκριμένα γεγονότα και συγκεκριμένες καταστάσεις, «μεταφράζουν» ένα υπαρκτό και οξύ κοινωνικό πρόβλημα σε δήθεν κατεξοχήν πρόβλημα δημοκρατίας και ελευθερίας. Ειδικότερη εκδοχή, μάλιστα, συνιστά η επιστράτευση του συνταγματικού λαϊκισμού στο όνομα της καταπολέμησης του… συνταγματικού λαϊκισμού.

Πολύ συχνά, η προσχηματική επίκληση του Συντάγματος υποκρύπτει ένδεια εναλλακτικών προτάσεων, που θα αντικαθιστούσαν τα επώδυνα, αλλά αναγκαίως ληπτέα μέτρα, με ηπιότερα πλην ισοδύναμα του αυτού αποτελέσματος. Ετσι, ο συνταγματικός λαϊκισμός δημιουργεί την εσφαλμένη εντύπωση ότι, μέσω του Συντάγματος και όχι της πολιτικής πρωτοβουλίας, μπορεί να δοθεί βιώσιμη λύση σε οξύτατα προβλήματα, όπως αυτά που αντιμετωπίζει τώρα ο πλανήτης.

Ο συνταγματικός λαϊκισμός βάλλει εναντίον της νομιμοποιητικής λειτουργίας του Συντάγματος: Στον βαθμό που μια κρατική πράξη δεν αντιβαίνει στο Σύνταγμα, την προβάλλουν και ως αυτονόητα νομιμοποιημένη από τον λαό. Αντιθέτως, όταν μια πράξη την προβάλλουν ως αντισυνταγματική, με ενίοτε συνθηματικό – σχηματικό τρόπο, τότε η συναίνεση των πολιτών απουσιάζει και τα μέτρα που τη συνοδεύουν καταγγέλλονται, συλλήβδην, ως αντιδημοκρατικά.

Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, ο συνταγματικός λαϊκισμός είναι πλέον επικίνδυνος σε περιόδους κρίσεων, όπως τώρα. Διότι στις περιόδους αυτές, προκειμένου να δημιουργήσει κλίμα ανυπακοής χάριν δήθεν προστασίας του Συντάγματος, εκμεταλλεύεται την εύλογη, εν τινι μέτρω, δυσαρέσκεια των πολιτών.

Σε τελική ανάλυση, ερωτάται: Πώς θα διακρίνουμε το «λαϊκιστικό επιχείρημα»; Ευχερώς. Διότι το «λαϊκιστικό», από επιχείρημα ολισθαίνει και μεταπίπτει σε σύνθημα – και τούτο, ενίοτε, πέρα από τις προθέσεις εκείνου που το εκφέρει.

* Ο κ. Παναγιώτης Μαντζούφας είναι καθηγητής Νομικής ΑΠΘ.

** Ο κ. Αναστάσιος Παυλόπουλος είναι διδάκτωρ Νομικής ΑΠΘ.

Κυριακή Κανονίδου

Είμαι η Κυριακή Κανονίδου, δημοσιογράφος και συντάκτρια στο ενημερωτικό site news1.gr

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *